Ali Balkız, Alevi Bektaşi Federasyonu (ABF) Genel Başkanı. ABF Türkiye’deki Alevi örgütlerinin çatı örgütü. Federasyona bağlı 21 merkezi örgüt bulunuyor. Bu merkezi örgütlerin de 150’ye yakın şubesi var. Bu örgütlerde 200 bin civarında üyeden söz ediliyor.


ORAL ÇALIŞLAR: Aleviler ne zamandan beri örgütleniyorlar?
ALİ BALKIZ: İlk örgütlenme yurtdışında başladı daha sonra yurtiçine sıçradı. 25 yıldır örgütlenme sürüyor. Dernekler ve federasyonlar biçiminde örgütleniyoruz. 1993 Sivas katliamı bir sıçrama yarattı. 1963'te Hacı Bektaş Turizm Derneği kuruldu. 12 Eylül öncesi Sivas’ın Banaz köyünde Pir Sultan Abdal Derneği vardı. Derneklerimiz önce Alevilerce önemli sayılan kişilerin adlarıyla kuruldu. Yasalar nedeniyle alevi ismini kullanamıyorduk. Bu yasakla mücadele amacıyla 2000 yılında Alevi Bektaşi Kuruluşlar Birliği Derneği’ni kurduk. Dernek 11 kurucunun hazırladığı tüzükle kuruldu. İçişleri Bakanlığı kapatma davası açtı. Sonunda karar Yargıtay’a kadar gitti. İsmimizi savunduk. Bu nedenle 2 sene yargılandık

Neden açıldı kapatma davası?

Bölücülük suçundan açıldı. Diyanet İşleri Başkanlığı, İçişleri Bakanlığı olumsuz, dönemin Kültür Bakanı İstemihan Talay olumlu görüş bildirdi. Yargıtay Alevi adının kullanabileceğine karar verdi. 2002'den itibaren Alevi ismini kullanabiliyoruz. Avrupa Birliği yasalarıyla artık problem kalmadı

Aleviliği meşru kabul eden bir Sünnilik hiç bir zaman olmadı. Bu konuda ne tür talepleriniz var?

Hiç bir zaman bu olmadı. Köyden kente göçle birilikte köydeki geleneksel inanç sistemi dağıldı. Dede, dergah ilişkisi bozuldu. Kentte başka bir şey oldu. Aleviler solla tanıştılar. Mücadelelerini orda sürdürdüler. Sınıfsal konumları nedeniyle sola yakınlaştılar. Ancak 12 Eylül’den sonra İran’da Humeyni darbesi, 12 Eylül’ün baskıcı faşist rejimi Türkiye’de yükselen aşırı dinci yapı, Milli Nizam, Milli Selamet, Refah ve Fazilet partilerinin yükselişi Alevileri korkuttu.

Ortadoğu’ya gittiğimizde Aleviliğe akraba sayılabilecek mezhepler var, Şiilik, Caferilik gibi… Bunlar size ne kadar yakınlar?

Hiç yakın değiller. Tek yakınlıkları Hz. Ali'yi ve Ehli Beyt’i sevmeleri. Yoksa Alevilerin dünyaya bakışı sevgi toplumu özlemi onlarda yok. Onların Sünnilerden farkları yok. Onların Kuran’ı anlayışı Sünnilerden farklı değil. İran’ın rejimiyle Suudi Arabistan’ın ne farkı var? Oysa Aleviler zulme karşılar. Kadın erkek eşitliğini savunurlar ve laikliklerdir. Demokrat, hümanist insanlardır.

Aleviler kente geldikten sonra asimile olmaya Sünnileşmeye başladılar. Fakat kendilerini de geçmişe göre daha serbest şekilde ifade edebilmeye başladılar. Bunlar iç içe olan şeyler mi?

Köyde Aleviliklerini yaşamakta bir sorunları yoktu. Karşı köy Sünni’ydi dere boyunda bayramlaşıyorlardı. Bir tek etkileşim orda olurdu. Fakat şehre gelince Sünni komşu, Sünni okul arkadaşı, daha çok iç içe oldular. Dünya genelinde Aleviler “Biz neyiz nereye gidiyoruz” dediler. Kökenlerini, kültürlerini araştırdılar ve dernekleştiler. 12 Eylül’ün baskıcı faşist yönetimine karşı örgütlenme ihtiyacı duydular. Şimdi yüzlerce cem evi var. Gençlerimiz, dedenin kim olduğunu, Tanrı anlayışımızı buralardan öğreniyorlar. Bunların yanında bilgisayar İngilizce gibi gündelik bilgileri de buralardaki kurslardan alabiliyorlar.

12 eylül öncesiyle 12 eylül sonrasında Aleviler açısından çok değişiklik var. Eskiden Aleviler sol partiler içerisinde yer alırken ve sol öne çıkarken 12 Eylül sonrasında daha çok Alevi kimliği ön plana çıktı. Eskiden solun önde gelen isimlerini, bu kez Aleviliğini ön plana çıkarırken gördük. Bu nasıl oldu?

Solun yenilmiş olması bunun en büyük etkeni. 68 kuşağı TİP ve 78 kuşağının istedikleri olsaydı, sosyalist bir sistem kurulsaydı Aleviler olarak bu problemleri yaşamazdık.

Ne malum olmayacağı, Sosyalist ülkelerin durumu ortada…
Kitap öyle yazıyor. Gerçekten son dönemde laik ve demokratik bir Türkiye’yi savunma noktasına geldik, devrimden çok. Bu nedenle Alevi dernekleri kuruldu.

Alevi dernekleriyle ortaya çıkma gerçekten bir demokratikleşme sayılır mı, ne diyorsun?

Ne kadar demokratikleşme bilemem, bunlar birer adım. Ama toplumdan ne yanıt aldığınız daha önemli.

Neler istiyor Aleviler?

Nüfus cüzdanında Alevi yazmasını, zorunlu din dersi eğitiminin kaldırılmasını, camilere tanınan statünün cem evlerine de tanınmasını. Alevi köylerine cami yapılmasını ve buralara Sünni imam atanmasını istemiyorlar. Madımak müze olsun istiyorlar, Alevi oldukları için terfileri engellenmesin istiyorlar. General de olmak istiyorlar, vali de, milletvekili de.

Bu konularda engel mi var?

Tabii ki gizli bir engel var. Aleviler kendilerini saklamak istiyorlar. Ortama uyum için namaz kılıp oruç tutuyorlar. Bu bir baskıdır, korkudur, psikolojik baskıdır. yalnızlaştırılacaklarını düşündükleri için bunları yapıyorlar. 35 yılın sonunda emekli olduktan sonra cem evine gelip bizim derneklerimize üye oluyorlar.

Bunlara rağmen neden Aleviler cumhuriyete sahip çıkıyor?
Cumhuriyetle kul konumundan vatandaş konumuna geldik. Parlamento kuruldu. Cumhuriyet vatandaşlar arasındaki eşitsizliği engelledi. Herkesi eşit saydı. Dinine bakmaksızın “Eşitsiniz” dedi. Fakat bunlar ne kadar oldu? Şeriatı kaldırdı. İlk kez cumhuriyette duyduk, eşit sözcüğünü.

Tekke ve Zaviyeler Kanunuyla dergahlar da kapatıldı. Sonuç olarak Alevi din adamlarının etkinlikleri yasaklandı. Tüm ibadet hakları yasaklandı. Aleviler büyük bir baskı altına alındı. Camide imamlar Alevilerin aleyhine büyük propaganda yaptılar. Aleviler asimilasyonla yüz yüze geldiler. Cumhuriyet döneminde dedeler yasaklandı, dergahlar yağmalandı, buna rağmen Aleviler cumhuriyeti sahipleniyorlar, deniyor…

Cumhuriyet Alevileri baskı altına almamıştır. Alevilerin cumhuriyetin ilk yıllarında Aleviliği yaşamaları engellenmedi. Devletle ilgili sorunları yoktu. Askere gittikçe devletle temas kuruluyordu. Devletin politikası Alevileri kucaklıyordu. Mustafa Kemal’in arzusu bizi kucaklamaktı. 8 Alevi vekil vardı ilk Mecliste. Fakat ikinci Mecliste bu sayı sıfıra indi. Çok partili rejime geçince oy potansiyeli olduğumuz algılandı. Osmanlılar kellemizi kesiyorlardı. Sünnilerin toplam oyunu alabilmek için hakir görüldük itelendik. Felsefe itibariyle özümsedik cumhuriyeti.

Osmanlının son döneminde neler oldu?
Bunu Hacıbektaş’a gidip göreceksiniz. 2. Mahmut zamanında 1834 yılında yapılmış bir cami var dergahın içinde. Oradaki Çelebiler görevden alınarak sürgün edildiler onların yerine Nakşibendi şeyhleri atandı. Şeyhülislamların fetvaları ortadadır. Alevi katli vaciptir. Onların kestiği et yenmez derler. Cenazelerine gidilmez. Kapılarından geçilmez.

Osmanlı’da Bektaşilik var. Padişah Abdulmecid’in Bektaşi olduğu yönünde bilgiler var.
Bir Kızılbaş damarı var, bir de Bektaşi damarı var. Bektaşiler daha aydın, devletle daha iç içe, onlara yönelik de temizlik hareketi yapıldı. Bektaşiler daha okumuş yazmışlardır. Ama Kızılbaş damarı Pir Sultan damarıdır, Şah Kulu damarıdır. Zulme karşı direnme, kendini koruma, pirin çevresinde kenetlenme ve koruma. Baba İshak isyanları bunu gösterir.

Bu güne gelirsek, AKP iktidarıyla birlikte ulusalcılığın Alevilerde güçlendiği söyleniyor. Cumhuriyet mitinglerine Aleviler büyük destek verdi şeklinde gibi bir görüş var…

Buna katılmıyorum. Herkes eline bayrağını alıp Tandoğan’a giderken Alevi dernekleri böyle yapmadı. Çünkü orda söylenen bir slogan var 'Türkiye laiktir laik kalacak.' Biz ise bu ülkenin laik olduğunu söylemiyoruz.

Olanı korumak değil değiştirmek istiyorsunuz yani?

Evet aynen öyle. Diyaneti kaldırmak istiyoruz. Din dersleri kaldırılsın istiyoruz. Cumhuriyet mitinglerinin felsefesi başka bir felsefe.

AKP'nin Alevi açılımına ciddi derecede tepki gösterdiniz…
Ona ciddi tepki gösterdik. Onlara tepki gösterirken aramızdaki farklılıklar ortadan kalktı. Farklı görüşteki Aleviler birlik olarak tepki gösterdiler. O akımın Aleviler için ne demek olduğunu biliyorlardı hiç de yanılmadılar.

6 yıllık AKP iktidarında hayal kırıklığına uğradınız mı?

Bir şey beklersiniz hayal kırıklığına uğrarsınız. Aleviler bir şeyler beklemiyordu ki AKP'den. Hayal kırıklığı bu yüzden olmadı. Tam tersine AB ile uyum yasaları, görüşmeler, Türkiye’de Alevi haklarının dillendirilmesi, Başbakanlık nezdinde görüşmeler. AKP adım atmak istedi. İlk adımda sakatladılar. Alevi önderleriyle görüşmeleri gerekirken onlar seçtikleri bir milletvekili aracılığıyla senaryo yazdılar.

Peki siz gelin bizimle konuşun diye bir şey söylediniz mi?

Sadece Tayyip beye değil, gelmiş geçmiş tüm hükümetlere “Bizimle görüşün muhatabınız biziz” dedik, “Gelin bizimle konuşun” dedik. Temsil kabiliyetimiz var. Fakat onlar bizi muhatap kabul etmiyorlar. Ecevit’in şu sözü felsefe doğurmuştur: “Önce siz kendi aranızda anlaşın sonra bana gelin.” Bu, AKP hükümetinin işi değil, CHP hükümetinin işi değil, devlet politikası işi.

Devlet hafif de olsa Alevilere bakışını değiştirmeye başladı mı?

Küçük belirtiler var, fakat esasa dair bir şey yok. Demirel Hacıbektaş’a bir kaç kez geldi. Ahmet Necdet sezer geldi. Şimdi de Abdullah Gül geliyor fakat bu gelişini diğerlerinden ayrı tutmak gerekiyor. AKP'nin Muharrem iftarı başarısızlığa uğrayınca Gül üzerinden yeniden diyalog kurmak istediler. Fakat onun gelişi daha önceki cumhurbaşkanlarından ayrı oldu. Önceki cumhurbaşkanları bizim misafirimiz olduktan sonra çıkıp konuşurken “Siz birinci sınıf vatandaşsınız” derlerdi, özellikle Demirel derdi bunu. Sonra dergaha gider, lokma yiyip giderlerdi. Moral vermekti amaç. Ama Gül, Reha Çamuroğlu operasyonuyla Hacıbektaş’a ilk geldiğinde, protokol görevlileri geliyor ve “Töreni biz yöneteceğiz” diyorlar. “Programı biz sunucağız, biz belirleyeceğiz” diyorlar. Misafirin, nasıl ağırlanacağını ev sahibine söylemesidir bu. Bir devlet müdahalesidir. İlk kez oluyor böyle bir şey. Salmanpakoğlu bunu hak etti. Hacıbektaş törenlerini kendi ulusalcı milliyetçi asker çizgisine oturttu, bu törenleri derneklerin elinden aldı. Türk - İslamcılarla birlikte yaptı törenleri. Alevilerin asla kabul edemeyecekleri panelistler, kitaplar, broşürler çıkardı. Aleviliği değerlendirme etkinliklerinden çıkıp Aleviliğin asilime edilmesi törenlerine dönüştürdü. Töreni Alevi derneklerinin elinden aldı. Yüz binleri bulan ziyaretçi sayısı son dönemde beş on binlere düştü.

Kaç yıldır düşüyor bu sayı?

5 yıldır düşüyor. Biz Abdullah Gülün gelişini protesto ettik yürüyüşler düzenledik. 3 kez polis barikatı kurdular. 3 kez de barikatı yardık. AKP'yi ve Abdullah Gül'ü protesto ettik. Bizi alana almıyorlardı. Kayseri’den getirdikleri Gül'ün hemşerilerini alıyorlardı. Protesto eden biziz alkışlayanlar Kayserililer.

Alevi hareketinin temel örgütlenme hedefi nedir? Önünüze neleri koydunuz?

Biz bir Alevi örgütüyüz. Dernekler yasasına göre faaliyet gösteren bir konfederasyonuz. Bir sürü dernek bize üye. Taleplerimizi aktarıyoruz. “Dilekçe devri bitti” dedik. “Mahkeme devri başladı” dedik. Zorunlu din dersi eğitimiyle ilgili olarak AİHM ve Danıştay kararlarını görmezden geldiler.

Ne yaptınız bu kararlara karşı?

Başbakanlığın kapısına astık. Fakat Başbakan okuma-yazma bilmediği için mi ya da okuduğunu anlayamadığı için mi hiç bir yanıt gelmedi.

Herhangi bir resmi kuruma bunun için başvurdunuz mu?

13 Haziran'da Başbakanlığa gittik. Fedarasyon olarak kararları anımsattık, dilekçe verdik. Karaların uygulanmasını istedik. 2 ay içinde. Seviyesiz bir şekilde verdiğimiz dilekçenin takibini internetten yapabileceğimiz söylendi.

Ne işlem görmüş peki?

Dilekçe Milli Eğitim’e gönderilmiş. O da Talim Terbiye’ye yollamış. O da kitapları yazan birine göndermiş öyle.

Zorunlu din dersleri Anayasa’da var, bunun için Anayasa’nın da değiştirilmesi gerekmiyor mu?

Tabii öyle. AİHM'nin kararı “Bu kitapla inanç özgürlüğü açısından bu ders okutulamaz” diyor. Biz müfredatın değiştirilip, Alevilikle ilgili kısımların Alevi eğitmenler tarafından yazılmasını istiyoruz. Avrupa da olduğu gibi yapmak istiyoruz. AİHM kararından hemen sonra Bakan Çelik, çıkıp “Bu dava önceki müfredatla ilgili olarak açılmıştı biz değiştirdik, Aleviliği artık okutuyoruz” dedi. Kitabı açıp baktığınız da ne şekilde okutuluyor diye, korkunç biçimde Aleviliğin deforme edildiğini, Aleviliğe hakaret edildiğini, komikleştirildiğini görüyoruz. Gazi Üniversitesinden ilahiyatçı Profesörlere, ömürlerini Alevileri asimile etmeye odaklamış insanlara yazdırmışlar kitapları.

Size herhangi bir başvuru yapıldı mı?

Yok bize herhangi bir şey gelmedi. Bizi bırakın Yaşar Nuri Öztürk, Ahmet Yaşar Ocak gibi Sünni ama bilim adamlığına kefil olabileceğimiz insanların fikirlerine bile yer verilmemiş. Dilekçemize 2 aydır yanıt verilmedi. Bu kez yine Milli Eğitim Bakanlığı önünde Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’ne şikayet ettik Türkiye’yi. Cevap bekliyoruz.

İdare mahkemesine başvurmadınız mı?

Orada görülen bir sürü aynı şekilde dava var zaten. Her gün çokça dava açılıyor. Bundan 15 günde önce İzmir Torbalı ilçesinde 30 veli dilekçe verdi, ben de aralarındaydım. “Bu dersi istemiyoruz” diyerek. Okullar açılınca oturma eylemleri yaptık. Taksim de 2 kez, İzmir Torbalı’da. Bunlar çok ses getirdi. Çokça haberler çıktı, 26 köşe yazısı yazıldı bunlarla ilgili olarak. AKP hükümeti bunları izliyor tartıştıklarını biliyoruz fakat içselleştiremiyorlar. Açmazda ve çıkmazdalar. “Biz bu işin arkasını bırakmayız” dedik. Alevi hareketleri hep bir tepkiden doğmuştur. Ne zaman bir engelle hatta daha ileri gideyim bir katliam olduysa o zaman sesimiz çıkmıştır. Can acısıyla tepki olarak doğmuştur. Bunun bir bilinç hareketine dönüşmesi gerekiyordu ki, şu an o aşamayı yaşıyoruz. Sokaktan da bunun dillendirilmesi aşamasındayız.

Yerel seçimler yaklaşıyor, solda birlik konusunda bir takım faaliyetler söz konusu. Aleviler de bunun içinde gibi görünüyor?
Biz her zaman solun birlik olmasını istedik. geçmişten dersler çıkarılması gerektiğini söyledik. Bugün en acil sorun en yakın hedef AKP’yi süpürüp Ankara Çayı’na atma fikridir.

Bunu kiminle yapacaksınız CHP ile mi?

CHP'nin akıllandığını 3-4 sene önceki gibi davranmadığını düşünüyoruz. Karayalçın'ın adaylığını önceden düşünmezdi. Bu diğer bölgelere de yayılır. Biz solun en güçlü adayına oy vereceğiz, federasyon olarak.

Bu seçimde de Aleviler CHP’yi mi destekleyecek?
Aleviler ve siyaset ilişkisi defolu bir ilişki. Hoş CHP çatısı altında “Ben Aleviyim” diyerek politika yapan kimse yok. Alevi olduğu için aday gösterilen biri yok. Ya da seçildikten sonra ben Aleviyim, Alevi konusuna değineceğim diyen de yok.

Baykal uyardı zaten 'Alevi Kürt kimliği istemiyorum' diye.

Kürt, Alevi Milletvekilleri var fakat bunlara karşı duyarlılıkları yok. Alevi örgütlerin tüm talepleri tüm sol ve liberal partilerin parti programlarında var. DP ve ANAP dahil. Ne kadar demokratik ve gerçekçi orasını bilemiyorum tabi.

CHP'nin Alevilere seçim programında ne gibi yer veriyor?

Zorunlu din dersi ve cem evleri ile ilgili programları var. Didim Belediyesinde, İzmir Belediyelerinde bu konuda duyarlılıkları var. Kendi sınırları içerisinde yaşayan yurttaşlarının isteklerini karşılıyor.

AKP’liler?

Asla yapmıyorlar.

Talep ettiniz mi?
Ettik

Nerede?
İstanbul'da, Ankara'da. Sultanbeyli örneği var mesela. Birçok belediye var. Genel politikayı belirtmemekle birlikte bunlarda birer işaret.

BAŞLARKEN
Alevi dünyası hareketli.
Alevi Sivil Toplum kuruluşları 7 Kasım’da Türkiye’nin değişik kentlerinde yürüyüşe başladılar.
9 Kasım’da Ankara’da büyük bir mitingle sona erecek bir yeni eylem dönemine girildi.
Bugün binlerce Alevi, Alevi örgütlerinin ortaklaşa düzenlediği “AKP’nin gerici uygulamaları”nı protesto etmek amacıyla miting meydanındalar.
Bu yazı dizisinde Alevi dünyasında neler oluyor sorusuna cevap aradık.
Boynuna Hazreti Ali’nin kılıcı Zülfikar’ı takan gençler hangi kimlik talebini ve hangi tepkiyi dile getiriyorlardı?
Cem evleri, dergâhlar, TV kanallarıyla Alevi dünyası bir canlılık yaşıyor. Bu canlılığın arkasında hangi toplumsal talepler yer alıyor?
Geçmişte bir köylü topluluğu olan Aleviler, şimdi şehirlerde, yeni bir değişim ve dönüşüm yaşıyorlar? Bu değişim ve dönüşümün ne gibi sonuçları oluyor?
Aleviler, geleneklerinden ve inançlarından uzaklaşıyorlar mı? Yeni bir kimlikle yeniden kendilerini tanımlıyorlar mı?
Alevilerin çok değişik temsilcileriyle bu yeni dönemi konuştuk. Hacıbektaş’taki yeni tartışmalardan, Alevilerin siyasetteki yeni yerlerine kadar aklımıza gelen, merak ettiğimiz her konuyu onlara sorduk, onlardan öğrenmeye çalıştık.
Kurtuluş Savaşında Mustafa Kemal’e destek veren Hacıbektaş Postnişini Cemalettin Çelebi’nin torunu Veliyeddin Ulusoy’la Hacıbektaş’ta konuştuk. Hacıbektaş Belediye Başkanı Ali Rıza Selmanpakoğlu, Alevi Bektaşi Federasyonu Genel Başkanı Ali Balkız, Cem Vakfı Başkanı Profesör Dr. İzzettin Doğan, Avrupa Alevi Birlikleri Federasyonu Genel Başkanı Turgut Öker, Ehlibeyt Vakfı Başkanı Fermani Altun, Alevi araştırmacı AKP milletvekili Reha Çamuroğlu, sendikacı yazar Yaşar Seyman, YOLTV Yönetim Kurul Başkanı Necdet Saraç, YOLTV’den Birsen Temir, Alevi tarihine ilişkin araştırmalarıyla tanıdığımız Kelime Ata, TBP Genel Başkanı Mustafa Timisi, Hacıbektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Genel Başkanı Ercan Geçmez, ve “Alevilerin Kemalizmle İmtihanı” kitabının yazarı Cafer Solgun Sultanbeyli Cem evinin kadın başkanı Sadegül Çavuş, Alevi dedesi Mustafa Karayünlü gibi Alevi dünyasının bir çok ismiyle konuştuk.
Alevilerin günümüzdeki halini, sorunlarını, taleplerini, aralarındaki ayrılıkları ve geleceğe ilişkin beklentilerini anlamaya ve sizlere aktarmaya çalıştık.
Bu yazı dizisini hazırlarken Ankara Bürosundan Behzat Miser arkadaşım, Hacıbektaş’a kadar benimle birlikte geldi. Fotoğrafları çekti, söyleşilerin yayına hazır hale gelmesi için çalıştı. İstanbul İstihbarat’tan İsmail Saymaz, Cem evlerini dolaştı, dedelerle, Alevi gençlerle, kadınlarla konuştu. Muhsin Akgün İstanbul’daki görüşmeleri fotoğrafladı. Genç stajyer arkadaşlarımız Olcay Can Kaplan ve Ezgi Demir bantların bir çoğunu çözdüler... Hepsine çok teşekkür ediyorum...
Bu yazı dizisinin Alevi gerçeğinin kavranmasına yardımcı olması dileğiyle...

ATATÜRK'Ü KAPIDA KARŞILAYAN POSTNİŞİN TORUNU: VELİYEDDİN ULUSOY

Mustafa Kemal, Milli Mücadeleyi örgütlemek için Anadolu’ya geçtiğinde en büyük desteklerinden birisini Hacıbektaş dergâhının postnişinlerinden aldı. Cemalettin Çelebi(Ulusoy) Mustafa Kemal’i dergâhın kapısında karşıladı. Milli Meclis’in ilk başkanvekili de olan Cemalletin Çelebi ölünce yerine kardeşi Veliyeddin Çelebi geçti. Tekke ve Zaviyelerin Kapatılmasına ilişkin kanun çıkarılınca Hacıbektaş Dergâhı da kapatıldı. O dönemin postnişini Veliyeddin Çelebi, Cumhuriyet yönetiminin uygulamasına sitem ederek içine kapandı.
Şu anda dergâhın postnişini olarak kabul edilen ve Alevi dünyasının en saygın isimlerinden Veliyeddin Ulusoy, Cemaleltin Çelebi’nin ve Veliyeddin Çelebi’nin torunu. Kendisiyle Hacıbektaş’taki evinde onun deyimiyle dem (evde hazırlanmış şarap) içtik ve söyleşiye başladık.

Kurtuluş Savaşı denince Aleviler akla geliyor; çünkü dedeniz Atatürk’ü Hacıbektaş’ta misafir ediyor. Bu dedelik size ne zamandan gelme?

Önce ben şunu düzeltmek istiyorum;biz dede değiliz. Biz, dedelik kurumunu kontrol eden müesseseyiz; dedeleri atayan, azleden ve onları kontrol eden …

Ne oluyor bunun adı?

Bu, Hacıbektaş Veli’nin postnişini oluyor. Bir takım sıfatlar var… İkincisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda değil, Osmanlı’nın kuruluşunda da Alevi-Bektaşi düşüncesinin hakim olduğunu görüyoruz. Edebali gibi, Seydali Sultan gibi zatların. Tabii, TC’nin kuruluşunda da yine ailemizin, orada da büyük etkisi var. Seydali Sultan’ı Hacıbektaş Veli’nin oğlu olarak kabul ediyoruz. Yeniçerilerin kuruluşu, onlardan dua alması vs. Felsefe olarak, düşünce olarak Osmanlı’nın kuruluşunda da, yakın tarihimizde Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda da ailemizin yeri var, yani tarihi bir aileyiz.

Siz,o gün bugündür burada mı doğdunuz, burada mı yaşıyorsunuz?
Bizim zamanımızda lise yoktu burada; eğitim için ayrıldık. Liseyi bitirdikten sonra Avrupa’ya gittim, üniversiteyi orada bitirdim. 1974’de tekrar döndüm buraya.

Niye döndünüz peki?

Bunu anlatmak çok zor. Hacıbektaş görünüm itibariyle çok şahane bir yer değil, ama her nedense buraya bizi çeken bir şeyler var. Hem aile bağları olarak var, hem nereye gidersek gidelim dönüşümüz buraya. Bunun anlatmak zor, gerçekten zor. 11 yıl kadar Almanya’da kaldım; bunun 5 yılı çalışmakla, geri kalanı okulla geçti.

Ne yapıyorsunuz burada?

Dönünce Hacıbektaş Belediyesi’nde Fen İşleri Müdürlüğünde müdürlük yaptım; mimarım ben. Herkes hayret ediyor, Avrupa’da oku, dönünce de Hacıbektaş Belediyesi'nde mimar ol. Ama pişmanlık duymuyorum. Elimden geleni, gücümün yetiğini yaptım. Bu da benim için bir manevi hizmettir. Ruhen tatminkar oldum.

Kaç kardeşsiniz?

Biz üç erkek bir kız… Ağabeyimi 1986’da trafik kazasında kaybettik. Benim bir küçüğüm kız kardeşim;o kış aylarında Ankara’da kalır. En küçüğümüz olan kardeşim de İzmir’de; oraya yerleşti.

Akrabalar var mı?

Tabii, tabii… Kış aylarında kimse kalmıyor ama yaz aylarında herkes burada olur. Atatürk konusuna biraz değinelim isterseniz. Atatürk, buradan Ankara’ya giderken Cemalettin Çelebi’nin atlı adamlarının koruması arasında gittiğini bilmem biliyor muydunuz? İkincisi, biz aile içinde biliyoruz ama bunun belgesi yok. Cemalettin Çelebi, maddi olarak neyi varsa Atatürk’e veriyor. Aile içinde hep anlatılır; çok kıymetli bir taş varmış. Bu taş, Balkan Harbi sırasında ailenin sigortası olarak kullanılmak üzere muhafaza ediliyormuş. Cemalettin Çelebi’nin ölümünden sonra o taş da yok,bir şey de çıkmamış. Hiç şüphesiz, hiç tereddütsüz Kurtuluş Savaşı’na, Atatürk’e vermiştir. Bu aile içinde konuşuluyor. Benim adaşım olan ve dedem Veliyeddin Çelebi’nin bağışlarının belgeleri var ama, Cemalettin Çelebi’nin belgeleri yok. Atatürk, Cemalettin Çelebi ile görüşürken, ilk kez Cumhuriyet sözcüğünü burada telaffuz ediyor.

Bu taş ne aşı?
Ne olduğunu bilmiyorum, görmedim. Anlatılan ailenin sigortası olan kıymetli bir taş. Zor günlerde kalırsak eğer, o taşı satarak… Bu taş, dedemle birlikte yok oluyor.

Yıllarca Aleviler bu ülkede yok sayıldılar, kendi kimliklerini gizlemek zorunda kaldılar. Osmanlı’da ezilen Aleviler, Cumhuriyet döneminde de ezildiler. Siz o dönemi nasıl yaşadınız?

Şimdi bakın, bir duyduğumuz var bir de yaşadığımız. Duyduğumuz şöyle Şimdiki belediye binasının olduğu yerde jandarma karakolu var. O zaman nahiye müdürü (O dönemde Hacıbektaş ilçe değil, kasaba durumunda) buranın kralı ve kraldan fazla kralcı. Ailemi kontrol ediyor sürekli, isyan edeceklermiş gibi haftada bir baskın uyguluyor. Tabii, şikayetler var. Veliyeddin Çelebi ile yani dedemle Atatürk’ün arasında çok iyi münasebetler olmasına rağmen, ben halen hayret ediyorum neden Atatürk’e bir telgraf çekilmedi diye. 10-12 kilometre ileride, Kayseri-Ankara karayolu üzerinde bizim bir çiftlik vardı, şimdi bize ait değil. Evimize gelmek isteyenler, oraya gelirlerdi, gizli saklı haberleşerek, evimize gece gelirlerdi. Sakalları kesilmiş, akla gelmeyecek bin bir türlü eziyetler uygulanmıştır. Bunlar cumhuriyet döneminde yapılmıştır. Yalnız, Latife Hanım kitabını okuduktan sonra Atatürk’ün olaydan haberinin olmadığını anladım; aynı durum Latife Hanım’ın da başına gelmiş; o da sıkı bir şekilde kontrol edilmiş. Nihayet dayanamamış ve Atatürk’e bildirmiş durumu. Bildirdikten sonra Atatürk çok sinirlenmiş ve o sıkı kontrol ortadan kalkmış. Aynı durum bizim de başımıza gelmiştir.

Niye bildirmemişler peki?

Biraz çekingenlik var tabii. Böyle de şeyler olmuş. Korkardık biz de tabii…

Cumhuriyet döneminde tutuklama, gözaltına alma falan var mı?

Yok… Tutuklama var, fakat aileden birisinin…Çok önemi şeyler değil.

Sizin, Hacıbektaş’ta açıktan kendinizi ifade ederek toplanmaya başlamanız kaç yılındadır?
60’lı yıllardır. O zamana kadar gizli, saklı, çekinerek toplanılırdı… Nerelisin diye sorunca Kırşehirliyiz derdik. Babam, Yozgat’ta çalışırken, ben çocuktum daha, okula gitmiyordum, 6 yaşlarında. Komşular gelirdi, nerelisin diye sorarlardı, Kırşehirliyim derdim. Hacıbektaş hiç söylenmezdi. Yine 50’liyılların sonunda ben Kayseri Lisesi’nde yatılı okudum. Ramazan geldi, dediler ki, “Kim oruç tutacak?” Herkes kaldırdı, biz de kaldırdık parmağımızı. 5-6 gün sonra fire vermeye, oruçlar bozulmaya başlandı. Biz inat ettik, sonuna kadar tuttuk. Hayatımın ilk ve son Ramazan orucudur.
Buranın müze olarak açılmasından sonra, rahmetli Ali Celalettin amcam Hacıbektaş Tanıtma Derneğini kurduktan sonra açılım oldu. Törenlerin falan mimarıdır o. O zamandan sonra yavaş yavaş açılmaya başladık; şimdi ise daha mı iyiyiz, yoksa çok tehlikeli bir dönemden mi geçiyoruz…

Siz ne düşünüyorsunuz?

Çok tehlikeli bir dönemden geçtiğimize inanıyorum ben. Çünkü, bizi asimile etmek isteyen çok güç var. Fethullahçılardan tutun, Diyanetten tutun, Alman Katolik Kilisesi, İran… Bunların hepsi bizi asimile etmeye çalışıyorlar.
Bin yıl o kadar o kadar zulme dayandıktan sonra…
Şimdi gevşedik galiba! Özelliklerimizi kaybettik, şehirleşme bizim geleneklerimizi perişan etti. Çaresi yok, uyum sağlamak zorundayız; böyle bir bocalama dönemindeyiz, zayıf düştük. Ve bizim örgütlerimiz ne yazık ki birliği temin etme yolunda pek adım atmıyorlar. Kısır çekişmeler içindeyiz ve hepsiyle de konuşurum. Hepsiyle de aynı mesafedeyim. Ancak birlik temin etme yolunda ne yazık ki bir şeyler yapamıyoruz.

Hacıbektaş’ın tarihine geri dönmek istiyorum. Bu büyük törenler ne zamandan beri yapılıyor?
1964’den beri yapılıyor. İlk törende izinli gelmiştim. Aile içinde muazzam bir çalışma. Amcam o zaman dernek başkanı… Bütün Türkiye’den insanlar geldi, arabalarla köylere yatmak için misafirler gitti. Zemzem suyu şişeledik; etiketler yapıştırdık. Böyle muazzam bir etkinlikti… Şimdikiler böyle değil, biraz yapay. Gerçek Alevi-Bektaşi geleneklerinin yaşandığı törenler oluyordu. Üzülerek söylüyorum; (Rıza) Yörükoğlu’nun sözünün hatırlatmak durumundayım: O kitabında diyor ki, “biz Alevi-Bektaşileri incelemeden yola çıktık,bu bizim için büyük hataydı” diyor. Gerçekten de biz, çok şey kaybettik. Bir bu şehir göçünden, bir de gerçekten bu yola emek vermiş, dedelerin, sadıkların, aşıkların inkar edildiği, kovulduğu bir dönem yaşadık. Şimdi anladılar gerçekleri. Bizim yaşantımızda da sol vardır; o bölüşmüşlük vardır. İslam tarihinde Ebu Zer diye birisi vardır; bu Alevi-Bektaşi tarihinde semahın piri sayılır, Ehlibeyt’in izinden ayrılmamış bir zattır. Ve tek komünisttir o. Bizim yaşantımızda o sosyal bölüşüm vardır, onun için de biz solun yanındayız. Ortada biz büyük yara aldık ve bu büyük bir gerçektir.

Şimdi nasıl işliyor kurumlar, mesela dedelik kurumu…

Aynı şeyler devam ediyor ama o 15.asrın sonundaki dönemde olduğu gibi Hacıbektaş Dergahı’nın ‘Ser çeşme’ olduğu ve bütün dergahların buraya bağlı olduğu gerçeği şimdi ne yazık ki yaşanmıyor. Nasıl yaşanmıyor; bölünmüş. Osmanlı bizi parça parça etmiş,üç ana gruba bölmüş. Bunlar, Babagan kolu, Çelebi kolu (Benim mensup olduğum) ve Dedegan kolu. Dedegan kolunun büyük bir kısmı bize bağlıdır. Bize bağlı olmayan Dedegan kolu da vardır. Üç ana grupta toplanıyoruz. Bize bağlı olan dedelerin kontrolü yine bizde devam ediyor. Yıllık belgeler veriyoruz yine onlara. Bunlar da iki grupta olur; birisi direkt bağlı olan buraya, diğeri ise dedeler kanalıyla bağlı olan Alevi-Bektaşi toplumu. Direkt bağlı olanlara istediğiniz dedeyi gönderirsiniz belgelerle. O gider orada görevini yapar gelir. Öbür taraftan da kendi taliplerine giderler; kendi taliplerini görgüden geçirir, hizmetlerini yaparlar.

Bunun ne zamandan beri yapıyorsunuz?
Bu devam ediyor, Hacıbektaş Veli’den beri devam ediyor. Halen de devam ediyor, gizli saklı devam ediyor. Mevcut yasarımıza göre dedelerin ibadet ettirmesi suçtur. Yasalaşmasını istiyoruz. Laikliği koruyarak yasalaşmalı. Bu tarihi gerçekse eğer, bu devam etmeli. Yasaklasanız da devam edecektir. Nereye kadar yasaklayacaksınız ki? Bu bir gelenek… Şimdi biz dedemize görev verdiğimizde talip soracak o belgeyi. “Sen gittin, yundun, yıkandın mı?” diyecekler. Bunu bir Hacıbektaş Dergahı yapıyor, Eskişehir’deki dergah yapıyor mu, bilmiyorum. Babagan kolu çok farklı,bilmiyorum.

Sizin buradaki rolünüz nedir? Veliyiddin Ulusoy’un Alevi toplumu üzerindeki anlamı ne?

Anlamı, Hacıbektaş Dergahında postta oturan aile anlamındadır.

Günümüz Aleviliği, şehirlerde cem evleri kuruluyor, çeşitli dergahlar var. Bunlar ne anlam ifade ediyor.
Bu bir tepki bence. Sivil toplum örgütleri kurulmaya başlandı; beraberinde de cem evleri de yapılmaya başlandı. Tamam yapılmalı ama bunlar cami gibi, mantar gibi çıkmamalı. Önemli olan onun içindeki insanların yetişmesi, bu daha önemli. Cemevi bir ihtiyaç, bu bir gerçek; cemevleri sırf ibadet yeri olarak kabul edilmiyor; yani bir kültür evi niteliğinde. Orada bir düğün de yaparsınız, bir yemek verirsiniz, ibadet de yaparsınız. Her türlü toplumsal ihtiyacın giderildiği yerler olarak biz onu görüyoruz, işin gerçeği de o zaten. Tarihte, peygamber döneminde de aynısıymış; şimdi Allah’ın evi oldu. Allah’ın evinde ticarethaneler var. Cemevlerinde de var?!

Benziyoruz mu diyorsunuz?

Aslında benziyoruz, televizyonda yapılan cemlere bakıyorum; gülbenkler kalkmış, bir kandil ge